Archiwum Państwowe w Szczecinie udostęniło nam elektroniczną wersję wystawy nt. wywiadu Armii Krajowej na Pomorzu Zachodnim w okresie II wojny światowej. Wystawa była prezentowana w Szczecinie i Mięzyzdrojach, a w ciągu najbliższych tygodni trafi do ośrodków kultury i szkół w różnych miejscowościach województwa Zachodniopomorskiego.

Armia Krajowa była największą strukturą konspiracyjną działającą w czasie drugiej wojny światowej w państwach okupowanej przez Niemcy Europy. Jednym z elementów jej aktywności była szeroko pojęta działalność wywiadowcza, którą bezpośrednio prowadził, wchodzący w skład KG AK, Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy.

Jednostką, która odpowiadała za zdobywanie informacji na "kierunku zachodnim", była Ekspozytura "Lombard". Do niej spływały informacje zdobywane przez działające na terenie Pomorza komórki Bałtyk 1, 2, 3, m.in. o ośrodku badawczym i fabryce broni rakietowej w Peenemünde, zakładach benzyny syntetycznej w Policach, fabrykach produkujących samoloty Focke-Wulf oraz stoczniach remontujących niemieckie okręty wojenne.

Jednym z najbardziej znanych pracowników Oddziału II był Kazimierz Leski ps. "Bradl", który w wojnie obronnej 1939 r. był pilotem 1 pułku lotniczego, a następnie włączył się w działalność konspiracyjną ZWZ i II Oddziału KG AK. Od stycznia 1942 r. był kierownikiem Referatu 997. W przebraniu niemieckiego generała wojsk technicznych von Hellmana oraz gen. Karla Leopolda Jansena podróżował po Niemczech i Francji, zdobywając m.in. plany fragmentu umocnień Wału Atlantyckiego. W czasie Powstania Warszawskiego dowodził kompanią w Batalionie "Miłosz". Był m.in. szefem sztabu Obszaru Zachodniego AK, a następnie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj. Po wojnie podjął pracę w Stoczni Gdańskiej, jednocześnie kontynuując działalność konspiracyjną, za co w procesie I Komendy WIN skazano go na 12 lat więzienia. Od 1989 r. pełnił funkcję prezesa Związku Powstańców Warszawskich. Odznaczony został m.in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari i trzykrotnie Krzyżem Walecznych. Zmarł w Warszawie, w 2000 r.

Wszystkie materiały prezentowane w ramach tej wystawy pochodzą z zasobu Archiwum Akt Nowych w Warszawie, które zgromadziło ponad 220 tys. dokumentów Polskiego Państwa Podziemnego z lat 1939–1945 stanowiących część polskiego dziedzictwa narodowego.

Oprac. Mariusz Olczak (Archiwum Akt Nowych w Warszawie)

Więcej w galerii...

Zaproponowany poniżej projekt scenariusza ekspozycji jest wynikiem szerokiej, kilkuletniej dyskusji o kształcie Centrum Dialogu Przełomy (dalej CDP). Punktem wyjścia do dyskusji była koncepcja przedstawiona przez Agnieszkę Kuchcińską-Kurcz ("Muzeum Przełomów" - czerwiec 2005, "Centrum Dialogu Przełomy" - grudzień 2007, "Centrum Dialogu Przełomy" - grudzień 2008) wzbogacona o wnioski, jakie padały podczas debat publicznych, toczonych nad koncepcją.

Tworząc projekt korzystaliśmy również z opracowania przygotowanego przez Małgorzatę Machałek z Muzeum Narodowego w Szczecinie ("Scenariusz ekspozycji Centrum Dialogu Przełomy" - luty 2011), które zawierało w sobie część rozwiązań, zaproponowanych przez Zespół ds. wyboru i opracowania bloków tematycznych CDP¹ ("Projekt scenariusza Centrum Dialogu Przełomy" – październik 2010), złożony z osób powołanych przez Marszałka Województwa Zachodniopomorskiego oraz  niektóre propozycje firmy MAKSA ("Centrum Dialogu Przełomy Szczecin. Koncepcja ekspozycji" - wrzesień 2010).

Około setka aktorów - Grupa Rekonstrukcji Historycznej MO ze Szczecina, w roli plutonu szturmowego ZOMO, Grupa Rekonstrukcyjna Igora Górewicza, w roli żołnierzy 12 Dywizji Zmechanizowanej, uczniowie Technikum Budowy Okrętów oraz Liceum nr 13 jak również studenci Uniwersytetu Szczecińskiego oraz ochotnicy w roli stoczniowców - wzięła udział w widowisku historycznym przypominającym pacyfikację Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego w Szczecinie w nocy z 14 na 15 grudnia 1981 r. W widowisku udział wzięli także kolekcjonerzy pojazdów historycznych ze Szczecina, Nowogardu, Lipian oraz Stowarzyszenie Miłośników Dawnej Motoryzacji z Kołobrzegu, policjanci z KMP w Szczecinie w roli kierowców polewaczki.  

Inscenizacja, która była punktem kulminacyjnym obchodów 30. rocznicy wprowadzenia stanu wojennego, odbyła się w sobotę, 10 grudnia. Pod bramę główną Stoczni Szczecińskiej przyszło około 2 tys. szczecinian. Głównym organizatorem wydarzenia był Urząd Marszałkowski w ramach projektu Centrum Dialogu Przełomy, a współorganizatorami Urząd Miasta Szczecin i IPN.

Zdjęcia z inscenizacji (autor: Wojciech Król)

13 grudnia br. mija 30. rocznica wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Był to czas szczególny, w którym wydawało się, że szanse na zmiany są niewielkie, albo żadne. Trudne lata, które nastąpiły potem pokazały jednak, że ludzie nie utracili nadziei na lepsze życie, o które w Sierpniu ’80 r. upomniała się „Solidarność”. W sierpniu 1988 r. w szczecińskim porcie i innych zakładach miasta, a potem w innych ośrodkach wybuchły strajki, po których doszło do obrad okrągłego stołu, wyborów do Sejmu kontaktowego, a w rezultacie do zmian ustrojowych. 

Przypominając najważniejsze momenty z historii miasta, regionu i kraju, pokazujemy momenty nie tylko radosne, ale też i trudne. Dlatego w tym roku Urząd Marszałkowski, w ramach projektu Centrum Dialogu Przełomy, zainicjował obchody tej rocznicy. Ich punktem kulminacyjnym będzie inscenizacja jednego z najbardziej dramatycznych szczecińskich wydarzeń, pacyfikacji stoczni szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, która miała miejsce w nocy z 14 na 15 grudnia 1981 r.

Projekt edukacyjny "Szczecińska droga do wolności - przewodnik po miejscach pamięci" zealizowany przez uczniów Gimnazjum nr 14 w Szczecinie w roku szkolnym 2010/2011 pod kierunkiem nauczycielki historii pani Sylwii Klik.

Wystawa "Polskie drogi na Pomorze Zachodnie po II wojnie światowej" przygotowana we współpracy pomiędzy Muzeum Narodowym w Szczecinie oraz Archiwum Państwowym w Szczecinie

Szczecin, czerwiec 2011

Zapraszamy do obejrzenia wystawy w naszym portalu

- Sądziłem, że to się nie uda, nie wierzyłem, że taka impreza będzie ważnym przeżyciem nie tylko dla nas – przyznał Aleksander Nizowicz, Sybirak, jeden z uczestników obchodów 65. rocznicy przyjazdu na Pomorze Zachodnie transportów ze Wschodu, wiozących Sybiraków, łagierników i kresowiaków.

Obchody zorganizowane na tych terenach po raz pierwszy, odbyły się na dworcu Szczecin Główny.

To nie tu przyjeżdżały transporty 65 lat temu – ludzie, którzy mieli za sobą łagry, kołchozy i kopalnie ZSRR, a także wysiedleńcy z przedwojennych Wschodnich Kresów RP, trafiali najczęściej na nieczynną dziś stację Szczecin-Niebuszewo.  Jak podawał „Kurier Szczeciński” z marca 1946 r. – wtedy przyjechało ich na Pomorze Zachodnie około 300 tys. Część zamieszkała w wioskach i miasteczkach, część w Szczecinie, zajmując domy i gospodarstwa głównie Stołczyna i Skolwina. Stanowili jedną trzecią ludności regionu.

W 1946 r. transporty jadące ze Wschodu przywiozły na Pomorze Zachodnie Sybiraków, łagierników i mieszkańców przedwojennych Kresów Rzeczpospolitej.

Aby przypomnieć tamte chwile 2 i 3 czerwca w Szczecinie będzie miało miejsce kilka wydarzeń, których organizatorami są: Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego, Związek Sybiraków w Polsce Oddział w Szczecinie, Muzeum Narodowe w Szczecinie w ramach projektu Centrum Dialogu Przełomy, PKP Polskie Linie Kolejowe i 12 Szczecińska Dywizja Zmechanizowana.

Wyniki konkursu "Grudzień 1970 genezą Sierpnia 1980. Świadkowie i ich świadectwa".

W kategorii szkół ponadgimnazjalnychmiejsce zdobyła Jadwiga Bosacka z IV Liceum Ogólnokształcącego w Szczecinie za pracę "Szczecin 1980-1981. Rodzinne wspomnienia"

Miejsce II zajęły: Gabriela Sworska z IV Liceum Ogólnokształcącego w Szczecinie za pracę "Grudzień'70 genezą Sierpnia'80. oraz Agata Łysakowska z II Liceum Ogólnokształcącego w Szczecinie za pracę "Wspomnienia z "Warskiego" i nie tylko - opowieść uczestników wydarzeń lat 1970-1980 w Szczecinie"

Grudzień’70 genezą Sierpnia’80. Świadkowie i ich świadectwa. Konkurs dla uczniów gimnazjów i szkół ponadpodstawowych

Muzeum Narodowe w Szczecinie– Centrum Dialogu „PRZEŁOMY” zaprasza uczniów gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych województwa zachodniopomorskiego do udziału

w I edycji konkursu poświęconego najnowszej historii Pomorza Zachodniego, który odbędzie się pod patronatem marszałka Województwa Zachodniopomorskiego.