W odpowiedzi na pismo z dnia 14 listopada 1949 r. Nr D.I.R.2612/54/49/tjn. w sprawie uregulowania całokształtu spraw związanych z istnieniem Centralnej Radzieckiej Bazy Przeładunkowej w Szczecinie oraz w ślad za pismem z dnia 5 listopada 1949 r. i z dnia 14 listopada 1949 r. Nr D.XII.3117/49, Ministerstwo Skarbu komunikuje, co następuje:

Na podstawie układu z dnia 17 września 1947 r. o oddaniu Polsce portu w Szczecinie, władze radzieckie dzierżawią w Polsce:

1. teren b. niemieckiego wolnego obszaru celnego, na wyspie Łasztownia,
2. fabrykę spirytusu, nad rzeką Starówką,
3. tartak nad rzeką Parnicą, oraz
4. część kanału Kaszubskiego, w porcie węglowym.

Nie uregulowanie pod względem celnym, przy sposobności dzierżawy tych terenów, ruchu osobowego i towarowego między ZSRR a bazą w Szczecinie, między bazą a strefą radziecką Niemiec, między bazą w Świnoujściu i odwrotnie przez polski obszar celny, lub też między [bazą w Szczecinie] a pozostałą częścią polskiego obszaru celnego, napotyka na szereg trudności w stosowaniu przepisów celnych i dewizowych. Uregulowanie tego zagadnienia miało nastąpić przez mieszaną polsko-radziecką komisję w myśl postanowień protokołu umowy z dnia 20 X 1947 r., lecz dotychczas nie nastąpiło.

Stacjonowane tam wojska radzieckie nie podlegają dowództwu północnej grupy Wojsk ZSRR w Legnicy, wobec czego delegat rządu RP przy tym dowództwie nie może kontrolować wywozu dokonywanego przez jednostki wojskowe w Szczecinie lub Świnoujściu, przez wizowanie dokumentów transportowych.

Wojska radzieckie posiadają tam swoje magazyny, z których wywożą poważne ilości żywności i innych towarów za granicę lub do terenów dzierżawionych i odwrotnie statkami, pociągami, samochodami i poczta polową. W jakim stopniu magazyny te są zapełnione towarami polskiego pochodzenia, brak jest danych, gdyż żaden organ władz polskich nie może badać pochodzenia tych towarów, a władze radzieckie mają możność czynienia zakupów na wolnym rynku.

Obrót towarowy odbywa się na podstawie tzw. „listów odkrytych”, wobec jednak stwierdzenia, iż poszczególni dowódcy posiadają ostemplowane lecz nie wypełnione blankiety „listów odkrytych”, mogą zachodzić przypadki korzystania z „listów odkrytych” również przez inne niż wojskowe instytucje radzieckie.

Z tych względów kontrola celna jest niemożliwa lun co najmniej niedostateczna, z powodu braku porozumienia z radzieckimi władzami wojskowymi odnośnie [do] dokumentacji transportów wojskowych, sposobu postępowania przy odprawach celnych, i w ogólności stosunku do władz celnych. Kontrola ta zależy całkowicie od dobrej woli władz radzieckich, które jeśli nawet okażą „odkryty list”, to w żadnym wypadku nie pozwalają na sprawdzenie samego towaru ze spisem w „odkrytym liście”.

Analogicznie przedstawia się sprawa pod względem dewizowym i to zarówno przy przywozie (wywozie) pieniędzy z zagranicy, jak też przy wynoszeniu (wnoszeniu) z terenów dzierżawionych do miasta, przez osoby udające się tam w celach służbowych lub prywatnych.

W celu uregulowania ruchu osobowego i towarowego w węźle szczecińskim, należałoby dążyć do:

1) stworzenia z Centralnej Radzieckiej Bazy Przeładunkowej w Szczecinie, wolnego obszaru celnego (dz U RP nr 84, poz. 610, 1933 r.), w którym jako na terenie zagranicznym mogłyby obowiązywać tylko ograniczenia wywozowe, przywozowe oraz przewozowe ze względu:

• obronę kraju,
• na publiczne zdrowie, dobro i bezpieczeństwo oraz na ochronę roślin i zwierząt,
• na zobowiązania międzynarodowe,
• na monopole państwowe.

2) utworzenie oddziałów Urzędu Celnego:

• w Centralnej Bazie Przeładunkowej,
• w bazie spirytusowej,
• w tartaku, w celu umożliwienia ogólnej kontroli ruchu towarowego i osobowego, między tymi obszarami a resztą polskiego obszaru celnego i zagranicą, jednak bez kontroli magazynów oraz wyładunku i załadunku.

3) utworzenie wspólnego polsko-radzieckiego kolejowego punktu zdawczo-odbiorczego na terenie Centralnej Bazy Przeładunkowej, z którego wydawane byłyby dyspozycje co do przesłania poszczególnych wagonów do bazy spirytusowej, do tartaku lub na dworzec Kaszubski. W ten sposób ruch osobowy i towarowy zarówno tranzytowy, jak i do i z obszaru celnego polskiego, do Centralnej Bazy Przeładunkowej – będącej wtedy zagranicą – i odwrotnie, poddany byłby przepisom celnym.

4) poddania ruchu osobowego między tymi terenami a polskim obszarem celnym, kontroli dewizowej na oddzielnych przejściach kolejowych, kołowych i dla pieszych.

Uregulowanie ruchu osobowego i towarowego w węźle szczecińskim nie rozwiąże całkowicie zagadnienia, ponieważ takiego samego rodzaju wyłączność istnieje również w Świnoujściu, gdzie po obu stronach rzeki Świny, wojskowe władze radzieckie posiadają tereny wydzielone i ogrodzone[1].

Uregulowanie sprawy w węźle szczecińskim, bez równoczesnego uregulowania wyłączności bazy w Świnoujściu, mijałby się z celem i zdaniem Ministerstwa Skarbu sprawę bazy w Świnoujściu należałoby również uregulować równocześnie i w analogiczny sposób, jak sprawy bazy w Szczecinie.

Z uwagi jednak na to, że stronę radziecką reprezentują jednostki wojskowe korzystające z prawa zakrajowości, nałożenie powinności celnej na najbardziej ogólnych zasadach wynikających z art. 3 prawa celnego, w celu wykonania art. 1 pkt 23 i 24 ustawy z dnia 2 lipca 1949 r. o zakresie działania ministra skarbu (Dz U RP nr 41, poz. 298) oraz art. 33 prawa celnego o statystyce celnej, mogłoby zdaniem Ministerstwa Skarbu nastąpić tylko w formie stosownej umowy.

 W końcu Ministerstwo Skarbu uważa za konieczne stwierdzić, że na skutek konferencji zwołanej przez ministra skarbu przed paroma miesiącami, w której brał udział minister Werbłowski, ministerstwo Skarbu przestudiowało cały problem szczeciński i przesłało w dniu 5 XI 1949 r. Ministerstwu Spraw Zagranicznych wynik tych studiów w postaci szczegółowego przedstawienia stanu faktycznego i prawnego oraz projektu umowy.

Zarówno treść pisma niniejszego, jak i wspomniany projekt umowy należy uważać za wyraz poglądu Ministerstwa Skarbu na sprawę Szczecina i Świnoujścia.

1949 grudzień 9, Warszawa. – Pismo Ministerstwa Skarbu do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie radzieckiej bazy w Szczecinie

Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego, tom VI, Szczecin w dokumentach polskiej służby dyplomatycznej 1945-1950, Wstęp, wybór i opracowanie Ryszard Techman, Szczecin 1996, s. 334-337.

[1] Ostatnie tereny i obiekty w Świnoujściu zostały przekazane w 1992 r.